Een strijd tegen ecologische redelijkheid

Notities ten behoeve van de bewegingswetenschappen vanuit ‘Leven in tijden van versnelling – Een pleidooi voor resonantie’ van Hartmut Rosa

Leestijd ruim 12 minuten

Het in deze bijdrage besproken werk ‘Leven in tijden van versnelling’ van socioloog Hartmut Rosa kan gelden als eerste duiding van een begrip zoals door velen van ons ervaren wordt maar altijd onduidelijk bleef. Rosa gaat in het boek op zoek naar wat eigenlijk wordt versneld: is het de tijd zelf, de cultuur of zijn het bijvoorbeeld levensprocessen? Hier worden drie velden van versnelling beschreven: de technische en maatschappelijke versnelling en de versnelling van ons levenstempo. Ook wordt aandacht gegeven aan processen van verlangzaming en het pleidooi van de Duitse socioloog voor resonantie.

Door Leander Tijdhof

Techniek als antwoord op tijdgebrek

De technische versnelling omschrijft Hartmut Rosa als een wereldwijde toename van doelgerichte transport-, communicatie- en productieprocessen. In termen van meetbaarheid buiten onszelf is technische versnelling eenvoudig vast te stellen. De techniek is overigens geen oorzaak van versnelling. Technologische revoluties in de moderne tijd zijn aangedreven door een tijdhonger: tussen groei en snelheid bestaat een sterk verband. De revoluties zijn antwoorden op ons probleem van tijdgebrek.

Opvallend in de technische versnelling is dat in onze tijd processen niet meer gebonden zijn aan vaste locaties. In een rap tempo zijn bijvoorbeeld hotels, universiteiten en banken veranderd in niet-locaties. Ruimte verliest in onze laatmoderne wereld in veel opzichten aan betekenis, stelt Rosa. Zo is de duur van de reis van Londen naar New York van drie weken in het pre-industriële tijdperk gereduceerd tot hoogstens acht uur nu.

Fysieke wordt morele consumptie

De productiesnelheid van dingen is tegenwoordig sterk toegenomen. Wanneer dingen in onze premoderne tijd werden vervangen waren ze kapot of niet langer nuttig. Nu worden de dingen vervangen nog voordat ze kapot gaan. We doen dit omdat dingen niet meer innovatief zijn. Daarmee is een fysieke consumptie in deze tijd definitief vervangen voor een morele consumptie. Producten in relatie tot internet veranderen inhoudelijk zo snel dat die snelheid voor een consument niet of nauwelijks nog bij is te benen.

In 2008 werden we geconfronteerd met een financiële crisis. De crisis was de ingrijpendste financiële en economische crisis sinds de crisis in de de jaren dertig van de vorige eeuw. De crisis in 2008 bleek mede het gevolg van een steeds hogere transactiesnelheid enerzijds en het tragere tempo van de reële economie (waarmee hier materiële productie en consumptie bedoeld wordt). De laatstgenoemde crisis ontstond dan ook ver voor 2008; in het laatste kwartaal van de vorige eeuw.

Versnelling van de samenleving

Waar het bij de technische versnelling gaat om processen binnen de samenleving behelst maatschappelijke versnelling een versnelling van de samenleving zelf. Gewoonten, waarden en omgangsvormen staan in maatschappelijke versnelling centraal. Die vorm van versnelling kan worden getypeerd als een toename van de vervalsnelheid van de betrouwbaarheid van ervaringen en verwachtingen en als de verkorting van de als heden te bepalen tijdvakken.

Een drijfveer van maatschappelijke versnelling wordt gevormd door de concurrentie. Hoewel oorspronkelijk een drijfveer in de sfeer van economie gaat concurrentie die sfeer vandaag de dag ver te buiten. Concurrentie is een bepalend dus fundamenteel principe van de moderne tijd. In alle sferen van het maatschappelijke leven is concurrentie de belangrijkste methode van toewijzing. De kracht van de concurrentie wordt steeds bepaald door prestatie.

Versnelling onderdeel van culturele logica

De eerdergenoemde drijfveer achter maatschappelijke versnelling lijkt ook een sterke culturele factor geworden. Wie immers sneller leeft en bijvoorbeeld de helft van de tijd nodig heeft voor een handeling of het bereiken van een doel kan in die benadering ervaringen als het ware verdubbelen. Mogelijk geboren uit concurrentie zijn groei en versnelling in de hier beschreven culturele logica in een dynamisch proces met elkaar verbonden.

Onze samenleving is ongekend liberaal en individualistisch geraakt. Terwijl het individu het gevoel moet hebben vrij te zijn voelt het zich beheerst door maatschappelijke verplichtingen die alleen maar meer worden. Het menselijke handelen wordt daardoor steeds meer gerechtvaardigd onder de verwijzing naar eisen die van buitenaf opgelegd worden. Die rechtvaardiging wordt verwoord in een ‘retoriek van het moeten’.

Onze leefwereld is in de maatschappelijke versnelling zo sterk gedynamiseerd geraakt dat nog weinig van generatie op generatie doorgegeven wordt. Generaties kunnen in twee verschillende werelden samenleven. Een symbolische reproductie van de samenleving is met de huidige ontwikkelingen welhaast onmogelijk geworden.

Begrip van de ruimte krimpt

De tijd waarin we nu zijn kent nauwelijks ruimtelijke beperkingen. Doordat we ons over grote afstanden makkelijker zijn gaan bewegen krimpt het begrip van de ruimte. Het is een tijd geworden waarin sociale en emotionele afstand en nabijheid niet meer met de ruimtelijke afstand overeenstemmen. Een intieme partner kan verblijven aan de andere kant van de wereld terwijl buren vreemd kunnen zijn.

Omdat door moderne communicatie het besef van het heden, als onze stabiele tijdruimte, krimpt ontstaat een ‘verzadigd zelf’. We ontmoeten in onze tijd veel anderen die we ook weer achterlaten. Ons netwerk in communicatie is in deze tijd zo groot geworden dat het niet mogelijk is om daaruit met een meerderheid uit dat netwerk nog een emotionele band te hebben.

Hoe we voelen en bewegen verandert

Omdat er in de maatschappelijke versnelling nieuwe ervaringen van tijd en ruimte en nieuwe vormen van sociale interactie ontstaan kunnen er problemen komen. De manier waarop wij ons in de wereld geplaatst voelen en daarin bewegen verandert. Deze ingrijpende gebeurtenissen gaan gepaard met een groter risico op pathologieën zoals sociale stoornissen die menselijk lijden en ontevredenheid kunnen veroorzaken.

Voelen los van ervaring en handeling

Wie wij zijn en hoe we ons nu voelen is afhankelijk de verbanden waarin wij ons bewegen. Die verbanden laten zich in deze tijd kennelijk niet langer integreren in ervaringen en handelingen. Dit is een toestand die kan leiden tot een uitgeput zelf met een neiging naar vormen van depressie en situaties van burn-out.

Zeker is het dat wij ons lichamelijk overvragen. Ondanks een griepje of een beknelde tussenwervelschijf werken we gewoon door. De burn-out zou weleens niet het gevolg kunnen zijn van te hard meelopen of teveel werken – ook al put een steeds harder moeten lopen om een plek in de samenleving te behouden mensen uit. De burn-out zou het gevolg kunnen zijn van het ontbreken van een duidelijk doel door wat als een extreme vorm van vervreemding kan worden geduid. We raken daarin onszelf kwijt.

Maatschappelijke versnelling is totalitair

De maatschappelijke versnelling kan worden gezien als een totalitair gegeven. Daar zijn vier argumenten voor. Er is sprake van grote druk op het individu en het is onmogelijk eraan te ontkomen. Door die onmogelijkheid wordt iedereen door de versnelling beïnvloed. De versnelling dringt door tot in alle facetten van het leven en dus niet op een enkel aspect ervan. En tenslotte is het nagenoeg onmogelijk om maatschappelijke versnelling te kritiseren, laat staan te bestrijden.

Een doorgaan in maatschappelijke versnelling leidt tot de al eerdergenoemde vervreemding. Daarbij gaat het om een toestand waarin ‘het ik’ doelen nastreeft die niet door anderen of uiterlijke factoren worden opgedrongen maar niet door ‘het ik’ werkelijk gewenst zijn of worden ondersteund. In die situatie handelen mensen vrijwillig in strijd met de eigenlijke wil. Het is als een strijd tegen een ecologische redelijkheid.

Vervreemding van ruimte en tijd

In onze tijd staat de maatschappelijke versnelling op het punt een drempelwaarde te overstijgen. We zijn dan niet alleen vervreemd van onze handelingen, de dingen waarmee we werken, de natuur, de sociale wereld en onszelf. Over de drempel raken we in een verdere vervreemding zelfs vervreemd van ruimte en tijd. Die passen straks niet meer in wat we doen.

Momenteel hebben we in onze samenleving veel te maken met dreiging en terreur. Daarbij stellen terroristische groeperingen een soort tegenhorizon ten opzichte van de dynamiserings- en flexibiliseringslogica van de westerse maatschappijvorm. Voor hen die aan deze logica willen ontsnappen kan een keuze voor de hier bedoelde terroristische groeperingen aantrekkelijk zijn. Het is de verborgen aantrekkelijkheid van deze groeperingen die de vraag opwerpt hoe we ervoor kunnen zorgen ons leven anders in te richten.

Wat wij willen hebben we niet in de hand

Groei, innovatie en versnelling worden ondanks de dwang van de toename gezien als middelen om onze authenticiteit en autonomie te doen toenemen. De individuele en collectieve reikwijdte van mensen wordt er oneindig mee vergroot. Maar de onuitgesproken verwachting die we daarin koesteren, namelijk dat wat we willen wijzelf steeds in de hand hebben, is in onze tijd op de tocht komen te staan.

Sneller eten en minder slapen

Ondanks indrukwekkende versnellingscijfers in vooral de technische versnelling wordt onze tijd kennelijk schaarser. Dit levert klaarblijkelijk een toename op van ons levenstempo. Daarom is onze samenleving een versnellingssamenleving geworden. Het is het levenstempo dat op zijn beurt technische versnelling aanjaagt. Het is als een eenvoudig kringloopmodel dag alsmaar doorgaat.

Er lijkt, door een andere beleving van de tijd, een tendens gaande om sneller te eten, minder te slapen en binnen het gezin minder met elkaar te communiceren. De tijd lijkt nu een soort grondstof geworden die net als bijvoorbeeld olie kan worden verbruikt en waarmee die steeds schaarser en dus duurder wordt.

Razende krimping van de tijd

Een nieuwe ervaring van tijd kan worden gevonden bij ons gebruik van digitale media. Deze media genereren een patroon waarbij de activiteit zoals het zappen over verschillende zenders snel lijkt te verlopen maar lang kan duren zonder dat wij dit in de gaten hebben. De beleving van de tijd krimpt daarbij in ons geheugen. De tijd in dit patroon verloopt als een razende. Daarmee raken we rijk aan belevenissen en arm aan ervaringen.

De versnelling overbelast natuur

In onze wereld versnelt niet alles. Natuurlijke en geologische processen versnellen niet. En soms vindt er vanuit eerdere versnelling verlangzaming plaats. En dan zijn er ook dingen die juist meer of minder gevoelig voor versnelling zijn.

Wanneer twee processen in elkaar grijpen zet het snelste van de twee het andere proces onder tijdsdruk. En wanneer het andere niet sneller wordt ontstaat er een remming. Zo overbelast de maatschappelijke versnelling steeds het tijdskader van de natuur. Bijvoorbeeld olie en landbouwgrond worden sneller verbruikt dan de reproductiesnelheid ervan toestaat. Zo bezien is ook de verandering van het klimaat een gevolg van maatschappelijke versnelling.

Ziekten onbedoelde bijproducten versnelling

Pathologische vormen van verlangzaming zijn een onbedoeld bijproduct van de maatschappelijke versnelling. Die vormen kunnen als pathologisch worden gezien omdat individuen afhaken bij de steeds hogere druk van de versnelling. Depressie en burn-out zijn voorbeelden van de pathologieën waarin lichaam en psyche door maatschappelijke versnelling worden overvraagd.

Diagnoses van depressie en burn-out zijn in rap tempo toegenomen. Wie in een depressie raakt wordt vaak geconfronteerd met een andere waarneming van de tijd. Het is een tijd die zelfs helemaal blijkt te kunnen stilstaan. Een betekenisvol verband tussen verleden, heden en toekomst lijkt in die stilstand verloren.

Extreme verlamming dreigt

Toch kunnen we voorzichtig zijn met snelle conclusies over het aanpassingsvermogen van de mens aan vormen van versnelling. Zo werd bijvoorbeeld in de begintijd van de spoorwegen nog besproken dat de mens een snelheid van tussen de 25 en 30 kilometer per uur niet aan zou kunnen, haalt Hartmut Rosa aan. Ook is in onze tijd al aangetoond dat hersenen van jongeren ingesteld raken op multitasken terwijl eerdere generaties daartoe niet of nauwelijks in staat waren.

Concurrentie, groei en versnelling lijken in onze tijd een structurele trias te vormen die zo verankerd is in ons leven dat iedere hoop op culturele of politieke verandering uitzichtloos wordt. In de verstarring die daardoor ontstaat kan worden afgestevend op een situatie van extreme verlamming.

Statische dwang tot escalerende verandering

Bij extreme verlamming kan het gaan om een ‘razende stilstand’ waarin dwang tot verandering en de neiging tot verstarring samenkomen. De dynamiek van de moderne tijd is er eentje van een ijzeren kooi die beheerst wordt door een statische dwang tot escalerende verandering. Daarbij zijn de inspanningen van nu bedoeld of onbedoeld gericht op het maken van nieuwe problemen in een cultureel bepaalde dwang tot toename.

Van de maatschappelijke versnelling is desintegratie en erosie van onze relatie tot de omliggende wereld een onvermijdelijk gevolg. Onze handelingen, belevingen en goederen die door ons verworven zijn kunnen niet meer samengevoegd in een volledig leven. Er zijn daarbij zoveel sociale contacten in een zo korte tijd van beleving dat mensen in onze laatmoderne samenleving verzadigd zijn.

Contact lijdt onder verzadiging

Verzadiging leidt er structureel toe dat het onwaarschijnlijk is dat we nog werkelijk in contact raken. We gaan liever geen echte resonantie met elkaar aan omdat zo’n relatie teveel tijd kost. Als de relatie stuk gaat levert dit teveel en misschien langdurige pijn op in een verhouding tot de wereld die bestaat uit slechts korte ontmoetingen. Dit alles zorgt voor een groot risico op zelfvervreemding. Wanneer we werkelijk vervreemd raken van ruimte, handelingen, ervaringen en interactiepartners dan is een volledige zelfvervreemding nauwelijks te vermijden.

Resonantie stelt verlangen autonomie bij

Met een ervaring van resonantie kan ons verlangen naar autonomie worden bijgesteld. Een vermeerdering van keuzen die bij ons streven naar autonomie als automatisch ontstaat blijkt geen aanwinst voor onze kwaliteit van leven. Ook onze logica van concurrentie verdient bijstelling. Die logica kost omdat er steeds meer en beter dan een concurrent geproduceerd moet worden domweg teveel energie.

De eerder geschetste logica van concurrentie kan zich niet meer verhouden tot ons lichaam. Wat in de sport dezer dagen met doping wordt bewerkstelligd is in alle andere aspecten van het leven ‘human enhancement’ gaan heten. Menselijke verbeteringstechnologieën vloeien voort uit concurrentie waaraan geen einde lijkt te komen.

Resonantie en de affectiviteit

In een ervaring van resonantie wordt ‘het ik’ aangesproken door iets of iemand anders waarbij geraakt, ‘geaffecteerd’, wordt. Daarbij geeft ‘het ik’ een emotioneel en lichamelijk antwoord en heeft het gevoel zelfwerkzaam te zijn. Resonantie impliceert dan ook een openheid tot de omliggende wereld. De ervaring van resonantie laat zich niet voorschrijven of instrumenteel tot stand brengen.

‘Het ik’ tot de wereld

Niet alleen een emotionele toestand wordt geduid met het begrip resonantie. Resonantie is bovenal een relatievorm waarin ‘het ik’ en de wereld elkaar kunnen antwoorden. Deze relatie vergt een erkenning. Als we van daaruit liefde, achting en waardering ervaren kunnen we zelfvertrouwen en zelfwaardering ontwikkelen. Zo ontstaat een stabiele verhouding van ‘het ik’ tot de wereld. Ons handelen zou weleens kunnen worden gezien als een strijd om die erkenning.

Behalve in het kader van een innerlijke strijd om erkenning hebben mensen ervaringen die van de eerdergenoemde strijd geen onderdeel zijn. Ze hebben religieuze ervaringen, ervaringen in de natuur of esthetische ervaringen. Het gaat hierin om de beleving van een innerlijke relatie met het andere. Door een raken en grijpen ontstaat dan een antwoordverhouding. Het is een tweezijdige ontmoeting die ook hier als een dynamisch, procesmatig gebeuren de resonantie behelst.

Resonantie meer dan erkenning

Het begrip resonantie is een meeromvattend begrip dan erkenning. Erkenning is in beginsel eenzijdig en resonantie meervoudig. Kenmerkend voor resonantie is verder dat relaties gepaard gaan met een zekere onbeschikbaarheid. Het blijkt steeds dat deze relaties behalve dat ze niet kunnen worden afgedwongen ook nooit geïnstitutionaliseerd kunnen zijn.

Tegenover het proces van vervreemding wordt het concept van resonantie plausibel. Vervreemding kent geen innerlijke verbondenheid en daarom het lukt het niet om ons de wereld eigen te maken. Toch lijkt vervreemding, zoals in puberteit, essentieel in onze ontwikkeling. Het is de ‘stem’ van ‘het ik’ dat in vervreemding vormgegeven wordt. En daarmee is een ervaring van vervreemding feitelijk polair aan een ervaring van resonantie.

Literatuur

Hartmut Rosa, ‘Leven in tijden van versnelling – Een pleidooi voor resonantie’, Boom uitgevers Amsterdam, 2016

Annotatie

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Een strijd tegen ecologische redelijkheid’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2017/04/29/een-strijd-tegen-ecologische-redelijkheid/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (29 april 2017).