Menu Home

Je aankomst in de wereld

Notities bij ‘Geen idee – filosofie van het boerenverstand’ van Jan Warndorff

Leestijd ruim 5 minuten

De filosofie van het boerenverstand is als een pas op de plaats. Waar de gewone filosofie de werkelijkheid op afstand zet om ernaar te kunnen kijken als een gebaar van vertrek presenteert Jan Warndorff in ‘Geen idee’ een nieuwe oriëntatie. De filosofie van het boerenverstand behelst een gebaar van aankomst in de wereld.

Door Leander Tijdhof

Dit wat hier gebeurt

Het streven naar een goed leven begint met dat te benoemen als ‘dit wat hier gebeurt’. Door het gebruik van ‘dit’ valt inhoud steeds samen met handeling. Als dit is wat er gebeurt dan is ‘dit’ wat er gebeurt namelijk dit is wat er gebeurt. Met het gebruik van ‘dit’ in de filosofie van het boerenverstand krijgt onze oriëntatie op het leven een nieuw vertrekpunt.

Omdat inhoud en handeling samenvallen in ‘dit is wat hier gebeurt’ is er wat Warndorff aanduidt een concentrische denkbeweging die haaks staat op de gebruikelijke lineaire denkbeweging. De uitdaging is de lineaire denkbeweging te kunnen gaan vervangen voor de concentrische denkbeweging. De concentrische denkbeweging in de filosofie van het boerenverstand zet ons als het ware terug naar een middelpunt van waaruit wij denken en ons het waarom van de dingen kunnen afvragen.

De filosofie van het boerenverstand van Warndorff gaat hand in hand met een praktische levenscultuur waarin het liefhebben een belangrijke rol speelt. Enerzijds is het liefhebben gekoppeld aan het vergroten van de persoonlijke ruimte. Anderzijds gaat het in liefhebben om de verdieping van de relatie met iets of iemand. In de haptonomie gelden die onderdelen van het liefhebben als een twee-eenheid.

Een voelend perspectief

In de filosofie van het boerenverstand verwijst de term boerenverstand naar het Engelstalige ‘common sense’. ‘Common’ verwijst naar het gemeenschappelijke en alledaagse en ‘sense’ verwijst naar de waarneming en het verstand.

De filosofie van het boerenverstand nodigt uit tot een andere manier van denken vanuit een welzeker voelend perspectief. De waarneming van wat om ons heen is verloopt binnen het boerenverstand rustig. Het waargenomene nemen we daarmee volledig serieus. Op die manier maken we doorvoelend contact met het leven zelf.

Het is deze onproblematische werkelijkheid die de westerse filosofie steeds de rug toedraait, zo betoogt Warndorff. Die filosofie kenmerkt zich juist door de werkelijkheid als een problematisch iets voor te stellen dat zich op een afstand ergens bevindt. Onze eigen werkelijkheid wordt ons ontvreemd en tegenover ons geplaatst. Het is een denkproces waarin we van de wereld een statische structuur maken dat zich erop richt die gemaakte structuur te bevestigen.

De erkenning van onwetendheid

Wat is het leven zelf? Die vraag stelt Jan Warndorff in zijn ‘Geen idee’ centraal. We zouden verwachten dat die vraag in de geschiedenis van de filosofie aan de orde zou zijn gesteld maar daarvan is zo goed als nooit sprake geweest. Op dit punt is een hervorming van de filosofie nog altijd niet volbracht. De vraag over hoe het denken zich tot leven verhoudt is nooit ingewisseld voor de mogelijkheden om het denken zelf te kunnen wijzigen. En daarmee weten we nog steeds niet wat met ‘het leven’ of ‘zijn’ bedoeld wordt.

Leven, zo haalt Warndorff filosoof José Ortega y Gasset aan, kenmerkt zich door biologie en biografie. Van ons dagelijkse leven maakt de filosofie van het boerenverstand deel uit. In die filosofie bestaat het leven zelf uit het hebben van geen idee. Het gaat om een expliciete erkenning van onwetendheid over het mysterie van het hebben van geen idee. Daardoor worden onze waarheidsclaims steeds tussen haakjes gezet.

Leven en de interactie

Onze innerlijke ruimte kan nergens worden aangetroffen. Daarom bestaat die ruimte niet waarmee welzeker is dat het leven zelf nergens ruimte inneemt. Ons lichaam is steeds in beweging waarmee leven een biologische en biografische activiteit is die ononderbroken verloopt. In die beweging zijn het leven en ik steeds samen binnen een interactie en doordringing.

Dat wij ons leven niet rechtstreeks onder ogen willen of kunnen zien heeft een affectieve reden. Omdat het leven alleen voor mij toegankelijk is sta alleen ik op het spel. Door die eenzaamheid ontstaat onzekerheid omdat gedrag niet kan worden getoetst. Omdat we in de waarneming alleen staan is slechts het oordeel van anderen een houvast.

Voor het leven, dat een kosmisch spektakel vormt, is een opening naar de wereld een voorwaarde. Ieder heeft een drang naar verruiming en wil zich laten opgaan in, geven aan de omliggende wereld. Hoe geïsoleerd we als mensen ook kunnen zijn. De opening naar de wereld is niet bedoeld om iets vast te stellen omdat we slechts interacteren om de interactie zelf. De opening is bedoeld om iets vrij te stellen. Het laatste is een kenmerk van spel.

Het houvast in de wereld

In onze huidige levenscultuur raken ons subjectieve zelf en de zogenoemde objectieve wereld met elkaar verzoend. Die verzoening betitelt Warndorff in de moraal van het boerenverstand die luidt ‘zie van zoveel mogelijk, zoveel mogelijk te houden’. De betekenis van iets ligt niet besloten in het iets maar in de relatie tussen ‘mij’ en het iets. Er dus niets dat geen betekenis voor ons heeft.

De kwaliteit van de omgang met de wereld die betekenis heeft is bepalend voor onze houvast. Bij onze interpretaties van en associaties met de wereld gaat onze aandacht steeds een eigen weg. Dit proces kan zo sterk zijn dat ‘ik’ het gevoel krijg dat ik de touwtjes van het leven in handen heb. Dit is een grote menselijke valkuil omdat de werkelijkheid is dat er aan ‘mijn’ touwtjes wordt getrokken. Ik ben een trekpop.

Het is niet alleen deze spiegel van ons leven dat ‘Geen idee’ aantrekkelijk kan maken. Het vlot geschreven werk van Jan Warndorff bevat tussen de hoofdstukken intermezzo’s met tips over een goed leven. Wie de tips goed volgt kan met dit wat hier gebeurt een optimaal contact maken. De filosofie van het boerenverstand van Warndorff lijkt zo moeilijk niet.

Literatuur

Jan Warndorff, ‘Geen idee – filosofie van het boerenverstand’, Lemniscaat b.v., Rotterdam, 2017

Aantekening

Dank aan auteur en haptotherapeut Wim Laumans voor de tip over het besproken boek.

Categorieën:Geen categorie

Stichting Hapsis Utrecht