Aanraken als een wachten op inhoudsloze toekomst

Notities ten behoeve van de bewegingswetenschappen uit ‘De ander in ons – Emmanuel Levinas in gesprek: een inleiding in zijn denken’ door France Guwy met bijdragen van onder andere Roger Burggraeve, Joëlle Hansel, Paulette Kayser en Rudi Visker.

Leestijd ruim 7 minuten

Ethiek geldt in het werk van Emmanuel Levinas als de eerste filosofie. Daarbij gaat het niet om liefde voor de wijsheid maar de wijsheid van de liefde. In zijn werk breekt de filosoof met een manier van denken die streeft naar identiteit ten koste van wat hij als alteriteit benoemt.

Door Leander Tijdhof

Ontmoeting geen momentopname

In de huidige filosofie wordt elke betekenisvolle ervaring herleid tot een totaliteit waarin ons bewustzijn greep houdt op de wereld. Ons bewustzijn wil niets buiten beschouwing laten en wordt daarmee een absoluut denken. De onherleidbare ervaring als onderdeel van alteriteit maakt geen deel uit van onze synthese tot totaliteit. De onherleidbare ervaring ligt daarentegen in de confrontatie met de ander.

In onze westerse beschaving bestaat een wanverhouding tussen ons kennen enerzijds en de relatie tot de ander anderzijds. De huidige filosofie gaat ervan uit dat alles kan worden bevat van wat zich voordoet aan ons denken. Wat uitwendig is kan altijd verinnerlijkt worden. In deze norm kunnen we dus alles verinnerlijken wat aan ons transcendent is. Zo wordt een ontmoeting met een ander gereduceerd tot een momentopname in een proces van het begrijpen van de wereld.

Terwijl elk mens deel uitmaakt van een geheel dat zijn wereld is wordt dit doorbroken bij de verschijning van de ander. Deze verschijning van de ander die Levinas benoemt als ‘gelaat’ toont een kwetsbaarheid die op mij een beroep doet. Op die manier word ik gedwongen om mij te engageren. Zo beschouwd huist in de verschijning van de ander door de dwang op mij een bevel.

Het nu vatten we niet

Omdat ons zijn wordt aangestuurd door totaliteit terwijl dit steeds doorbroken wordt door de verschijning van de ander moet er wel een andere tijd bestaan dan die gekoppeld is aan ons eigen zijn. Het verleden dat niet door het zijn aangetast is wordt als ‘onheuglijke tijd’ aangeduid. In die tijd kan het verleden niet worden herinnerd en die tijd ontsnapt aan elke bewuste daad.

Het ‘nu-moment’ van de tijd kunnen we niet vatten. Dat komt omdat we altijd pas achteraf worden gegrepen. Een indeling van de tijd in verleden, heden en toekomst houdt bij Levinas geen stand. Bovendien zijn er veel dingen die we niet opslaan in het geheugen en die alleen sporen nalaten in ons lichaam. Het zijn sporen die aangeven dat wat voorbij is gegaan en aan onze herinnering is ontsnapt.

Individualiteit ontstaat door de ander

Bij de verschijning van de ander aan mij word ik door de ander gegijzeld omdat die mij door de kwetsbaarheid van het gelaat een bevel tot verantwoordelijkheid geeft. Die gijzeling geldt als een uitverkoren zijn tot mijn verantwoordelijkheid die nooit ophoudt te bestaan. Zo beschouwd houdt de individualiteit van de mens volgens Levinas zijn uitverkiezing in.

Mij richten op het andere dan mezelf is de enige manier om mezelf te bevrijden. Mijn bevrijding kan alleen ontstaan van elders want de alterititeit die daarvoor nodig is kan ik mezelf niet geven. Het gegeven dat ik mijzelf kan ontplooien heeft ermee te maken dat ik gebukt ga onder het gewicht van mijn eigen wereld. Met mijn opstelling tot de ander kan ik doordringen in de zwaarte van het zijn van die ander.

Goedheid is niet vrijwillig

Wanneer ik de ander benader van wat ik van de ander te zien krijg doe ik de ander onrecht aan. Ethiek begint bij Levinas met het weerstaan van de bekoring om de ander te beperken tot het beeld van mijn waarneming. Die beperking van het beeld van de ander vinden we ook steeds terug in alle kennis, analyses, sociologische en psychologische beschrijvingen.

Mijn goedheid voor de ander is niet vrijwillig omdat ik door de ander appeleerbaar ben. Ik ben getekend door de ander en dus kan er geen ontologische goedheid zijn. Goedheid is dan ook ethisch van aard. Het is de afstemming tot de ander die ervoor zorgt dat ik in goedheid terecht kom. Nog voor een keuze met mijn wilsvermogen ben ik dus ethisch getekend.

Lichaam construeert ethiek

Ethiek begint bij ongemak. Het ongemak wordt veroorzaakt omdat ik een ander benadeel wanneer ik eigen dingen doe. Dit ongemak is te voelen in ons lichaam. Het lichaamsgevoel is niet een gevolg van ons denken. Op die manier is ons lichaam stichtend voor de ethiek in een relatie tot de ander.

De ander zit onder mijn huid. Het gegeven dat ik getroffen kan worden door de ander houdt een trefbaar zijn in dat te maken heeft met mijn sensibiliteit. In het door de ander getroffen worden word ik emotioneel aangesproken. Voor mijn en onze ethiek is sensibiliteit een voorwaarde. Daarbij staat ons lichaam open voor de kwetsbaarheid van de ander. We zijn een draag-moeder van de ander dankzij ons lichaam.

Voorwaarde ethiek is sensibiliteit

Sensibiliteit is genot. De kwetsbaarheid of blootstelling aan de ander is met het genot verbonden en onze lichamelijkheid staat daarvan in het teken. De mens heeft een lichaam dat hij is. Als een mens pijn heeft is hij of zij immers de pijn zoals hij of zij bij genieten het genot is. In de filosofie van Levinas is er geen afstand tot het lichaam.

De relatie tot de wereld is er één van genot. Daarbij gaat het om een dynamisch proces. Het genot is onze uittreding uit het verstikkende ‘zijn’ en is daarmee geen statisch ding. Als de wellust intenser wordt ontstaat een overgave aan het buiten zichzelf kunnen zijn. Die extase is een ontspanning. Die loopt uit op een ontgoocheling omdat genot uiteindelijk bedrieglijk is.

Versmelting blokkeert de liefde

Omdat we gericht zijn op de ander moet er wel sprake zijn van een verlangen om ons in die richting te laten kiezen. Dit is een onderdeel van de Eros. Hier gaat niet om een verlangen gebaseerd op een bevrediging van een behoefte. Het gaat hier om een oneindig verlangen dat door de ander in mij wordt opgeroepen. Dit verlangen is onverzadigbaar. Niets is trouwens sterker van de Eros verwijderd dan het bezitten van de ander. Wellust dooft dan uit. Terwijl een erotische relatie de weg vrijmaakt voor filosofie van de toekomst.

We houden van de ander op grond van de andersheid. In een erotische relatie is er dan ook geen sprake van een fusie, versmelting of eenheid. In een eenheid is er immers geen ontdekking meer mogelijk. Het toch nastreven van een versmelting blokkeert de liefde voor het anders-zijn. Ontmoeting en overrompeling zijn voor Levinas kenmerken van liefde. De liefde overkomt ons zonder dat erom gevraagd wordt.

Het niet bereiken van een versmelting is dus geen mislukking zoals die situatie tussen mensen weleens geïnterpreteerd wordt. Een gebrekkige eenheid kent een sociale dimensie die belangrijker lijkt dan de eenheid zelf. De sociale dimensie stelt Levinas dichterbij de werkelijkheid dan de eenheid zelf. Wij kunnen immers ons leven met iemand delen maar niet onze existentie.

Niet-weten essentie van aanraken

Omdat ontmoeting nimmer fusie is gaat het bij ontmoeting om het bevestigen van het anders-zijn van de ander. Dit geldt ook voor aanraken. Daarvan ligt de essentie besloten in het zoeken terwijl er geen kennis bestaat over waarnaar wordt gezocht. De verwarring die ontstaat, dit ‘niet weten’, is de essentie van elkaar aanraken.

De aanraking is als een spel met iets dat verborgen blijft. Een strelend spel zonder plan. Een spel met iets bovendien dat altijd anders is. Het is in de streling altijd alsof iets altijd nog moet komen. Aanraken is als een wachten op een toekomst zonder inhoud. Het is bij streling als het wachten op die zuivere, inhoudsloze toekomst.

Literatuur

France Guwy, ‘De ander in ons – Emmanuel Levinas in gesprek: een inleiding in zijn denken’, SUN, Amsterdam, 2008

Eerdere items

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘De vreemdeling maakt de tijd’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2017/08/07/de-vreemdeling-maakt-de-tijd/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (7 augustus 2017).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘De tijd en de ander’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2017/06/02/de-tijd-en-de-ander/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (2 juni 2017).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Zijn voor de ander’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2017/02/08/zijn-voor-de-ander/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (8 februari 2017).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Aanraking als aanzien in zien’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2016/09/01/aanraking-als-aanzien-in-zien/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (1 september 2016).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Wie ik niet ben’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2016/05/30/wie-ik-niet-ben/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (30 mei 2016).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Voordat ik ontluik’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2016/04/19/voordat-ik-ontluik/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (19 april 2016).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Ontwikkeling als communicatie’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2016/03/22/ontwikkeling-als-communicatie/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (22 maart 2016).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘De ander zo dichtbij’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2016/02/21/de-ander-zo-dichtbij/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (21 februari 2016).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Ontvankelijkheid als verantwoordelijkheid’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2016/01/18/ontvankelijkheid-als-verantwoordelijkheid/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (18 januari 2016).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Bekoring van erkenning’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2015/12/21/bekoring-van-erkenning/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (21 december 2015)

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Aanraken uit de leegte’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2015/11/07/aanraken-uit-de-leegte/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (7 november 2015).

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Daar waar spreken stopt’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2015/09/25/daar-waar-spreken-stopt/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (25 september 2015).

France Guwy, ‘Jij die mij aanziet’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2015/08/31/emmanuel-levinas-jij-die-mij-aanziet/, televisieproductie, Hilversum (IKON) 1986.

Annotatie

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Aanraken als een wachten op inhoudsloze toekomst’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2018/01/11/aanraken-als-een-wachten-op-inhoudsloze-toekomst/, Kennisweb haptonomie, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (11 januari 2018).