Menu Home

Het belang van het ongemak in de ruimte

Notities voor de bewegingswetenschappen uit ‘De mens als werk in uitvoering’ door Richard Sennett

Leestijd ruim 5 minuten of luister via HaptonomieNet

We hebben een stem. De communicatie die daaruit met anderen volgt nodigt uit om met hen te bouwen aan een beter leven. Voor het ontstaan van die communicatie is ongemak nodig en met het streven naar een beter leven zijn we ons eigen werk in uitvoering. Maar beperkingen door een zwakke stem liggen op de loer.

Door Leander Tijdhof

Literatuur door ‘Erlebnis’ en ‘Verstehen’

Onderzoeken van socioloog Richard Sennett zijn gericht op de thema’s werk (hoe er gewerkt wordt) en plaats (hoe maken we ons een thuis). Daartoe maakt Sennett interviews met stadsbewoners in de filosofische traditie van het pragmatisme. In die traditie wordt de geleefde ervaring, de ‘Erlebnis’, blootgelegd. Met het pragmatisme wordt het bedrijven van sociale wetenschap een eigen vorm van literatuur.

Aan de hand van het pragmatisme wordt geprobeerd de stem van geïnterviewden te reconstrueren. Daarbij komt een ander begrip om de hoek kijken; die van het wetenschappelijke ‘Verstehen’. Het was de negentiende eeuwse filosoof Wilhelm Dilthey die wees op het belang van empathie van de onderzoeker om tot ‘Verstehen’ te komen.

Het sociologische interview lijkt op een begin van haptotherapeutisch contact. Behalve dat interviews op inhoudsniveau zijn heeft de sociologische onderzoeker namelijk een oog voor de non-verbale communicatie. Behalve dat het daarbij gaat om houding en beweging kan het bijvoorbeeld gaan om stembuigingen. De non-verbale communicatie kan immers een distantiërend commentaar bevatten op gesproken woorden.

Omdat resultaat van ook dit soort onderzoek degelijk moet zijn wordt gebruikgemaakt van ‘radicale inductie’. Het begrip werd geïntroduceerd door filosoof en pragmatist C.S. Peirce. Het gaat daarbij om de sprong van de geleefde ervaring te maken naar de ervaring die we niet hebben. Zoals statistieken buiten onze ervaring liggen zijn ook personages in literatuur buiten onze ervaring gelegen.

De stem van sociale literatuur

Het schrijven van sociale literatuur is een ambacht waarin een stem gegeven wordt aan iets. De vertelling maar ook het prikkelen van nieuwsgierigheid en symboliseren maken van het ambacht deel uit. Met moderne technieken kan sociale literatuur makkelijk worden vormgegeven en daardoor opgeluisterd. In de traditie van de sociale literatuur kan haptotherapeutische en andere casuïstiek vallen.

Door Richard Sennett worden we uitgenodigd om op een creatieve manier om te gaan met het leven van vandaag de dag waarin vervreemding en ontworteling gangbaar zijn. Daarin speelt vernedering van mensen een rol, zo stelt hij. Het is de zelfgekozen vernedering die ervoor zorgt dat confrontatie en conflict noodzakelijk worden gemaakt. Zo beschouwd is het ongemak de bron van later geluk.

Ongemak is de bron van later geluk

Omdat behoeften verschillend zijn kunnen mensen in de sociale ruimte niet opgaan in een geheel. Ze zijn volgens Sennett uitgenodigd ervaring op te doen met hun tegenstellingen en wrijvingen. Een sociale ruimte die tot volwassen gedrag aanspoort moet wel inhouden dat er niet ontsnapt kan worden aan confrontatie waarmee een nieuwe, stabielere orde ontstaat.

Persoonlijke nabijheid en openheid worden in onze westerse cultuur pas sinds de vorige eeuw gewaardeerd. Het enige ware geluk zoeken we sinds die tijd toch slechts in de privésfeer. Zo gaat onze intimiteit ten koste van de sociabiliteit. Het tonen van emoties bijvoorbeeld laten we nu over aan een beperkt aantal personen waaronder acteurs.

Het is de lichamelijke ervaring van het ongemak, wat in samenleven onvermijdelijk is, die de voornaamste bron van inzicht is. Het is, voorbij dat ongemak, pijn die ons desoriënteert. De pijn overwint daarbij onze eindeloze zoektocht naar samenhang. Alleen door acceptatie van pijn, stelt Sennett, zijn we in staat onderdeel te zijn van de ruimte. In die ruimte, die hij met ‘publiek lichaam’ aanduidt, is een mens gevoelig voor de pijn van anderen.

1001004010301218

Stem brengt eenheid in het levensverhaal

Als onbepaalde wezens geboren zoeken mensen eenheid in hun leven. In het proces naar die coherentie wordt tussen verschillen een eenheid ontdekt, zo haalt Sennett filosoof Pico della Mirandola aan. De filosoof ontdekte dat de stem van de verteller eenheid van het levensverhaal bepaalt. Zo kan een mens als een verteller leren om verwarring en ontheemding zo te vertellen dat die mens er niet meer door verward raakt.

De tijd waarin we nu leven verzwakt onze kracht als vertellers. Een leidend verhaal wordt vandaag de dag gemist. Er is geen gevoel van richting over structurering van leven en werk. Wispelturige organisatievormen verminderen betrokkenheid. Concrete ervaringen ermee kunnen alleen doorbroken worden met de manier waarop die verteld worden zodat continuïteit en eenheid ontstaan.

Hoe de stem verzwakt raakt

De stem die nodig is om continuïteit en eenheid te kunnen vinden heeft met persoonlijke en sociale factoren te maken. De stem heeft in de ontwikkeling ervan distantie nodig ten opzichte van wat er nu gebeurt want die raakt zwak wanneer die aan het ogenblik uitgeleverd is. In die dualiteit van binnen en buiten een situatie kunnen staan neemt trauma af en kans op strategisch denken toe.

De stem draagt bij aan identiteit maar we zijn onszelf helaas gaan zien in termen van vaste identiteiten. Die versimpeling gaat terug op een stelling van de negentiende eeuwse kunsthistoricus Jacob Burckhardt: technologische vernieuwing gaat sneller dan het vermogen van mensen om die vernieuwing goed te gebruiken.

De impuls van mensen op vernieuwing van techniek is, zo vult Sennett Burckhardt aan, dat bij gebruik van een nieuw werktuig sociale relaties versimpeld raken. Zo kan het zijn dat een samenleving uiteindelijk primitiever wordt. Kwaliteit van communicatie raakt met de revolutie in de communicatietechnologie verminderd en kwantiteit vergroot. Het is de snelheid ervan die de diepgang vervangt.

Literatuur

Richard Sennett, ‘De mens als werk in uitvoering’, Uitgeverij Boom | Stichting Internationale Spinozalens, Amsterdam, 2010

Dankzegging aan

Tsjerk Holtrop – ontwerp

Annotatie

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Het belang van het ongemak in de ruimte’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2019/02/13/het-belang-van-het-ongemak-in-de-ruimte/, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (13 februari 2019)

Categorieën:Geen categorie

Stichting Hapsis Utrecht