Menu Home

Engagement als een thuisgevoel

Notities voor de bewegingswetenschappen uit ‘Thuis in den vreemde’ uit 2014 met bijdragen van Sietske Dijkstra, Lia van Doorn, René Gabriëls, Walter Gulick, Halleh Ghorashi, Katie Lee Weille, Froukje Santing, Mick Matthys, Anita Nanhoe, Jeanine Suurmond en Bea Lalmahomed en Karen van Oudenhoven-van der Zee (voorwoord)

Leestijd ruim 5 minuten

‘Thuis in den vreemde’ raakt aan de scheiding tussen wat vreemd en thuis is. Daarbij komt de verhouding tussen ‘ik’ en ‘de ander’ of ‘het andere’ in beeld. Hoewel we kunnen verbinden willen we ook erkend worden in onze verschillen met de ander of het andere. Het ‘thuis’ heeft altijd te maken met de kracht van verbinding. Die kracht heeft te maken met persoonlijke ruimte, een besef van identiteit en zelfvertrouwen.

Door Leander Tijdhof

Een baby is altijd thuis

De baby die nooit een verschil maakt tussen zichzelf en anderen is altijd thuis. De ouders zijn in die situatie net als de armen van de baby een verlengstuk van zichzelf. Omdat we ons gaan spiegelen aan de wereld leren we om verschillen tussen het ik en de wereld te beklemtonen. Zo ontstaat een perspectief van een ‘algemeen ander’ waarmee we mee gaan draaien in de samenleving.

Het verwerven van een persoonlijke identiteit heeft te maken met een nieuwe constructie van het thuisgevoel. In die constructie gaan we ons meer ervaren als een eenheid en kunnen onszelf zien als een oorsprong van het eigen handelen. Zo ontstaat een eigen biografie voor ieder van ons. Het zijn de migranten die het proces naar een persoonlijke identiteit sterker kunnen ervaren dan anderen.

Thuisgevoel is natuurlijk en contextueel

Zo heeft onszelf thuis voelen te maken met eigen creatie. Voor migranten kan gelden dat het maken van een eigen (nieuwe) omgeving heel belangrijk is om zichzelf thuis te kunnen voelen. Elementen uit het persoonlijke verleden en het heden kunnen in dit ‘thuis’ bij elkaar komen. Veiligheid is nodig om tot creatie te kunnen komen. Een thuisgevoel is niet alleen een natuurlijk maar daarmee ook een contextueel gegeven.

Het voelen in het thuisgevoel blijft vaak onuitgesproken. Het blijkt steeds moeilijk voor ons om dit gevoel onder woorden te brengen. Kenmerkend voor het thuisgevoel is dat we het gevoel pas een beetje onder woorden kunnen brengen wanneer we een thuis, een plek hebben verlaten of als die plek verandert.

Vervreemding van thuisgevoel

Vervreemding van het thuisgevoel kan op de thuisplek zelf ontstaan. De vervreemding kan ontstaan door vormen van huiselijk geweld. Bij deze vervreemding in huiselijke kring raakt elke deelnemer noodgedwongen in een transitie. Relaties in de huiselijke kring blijken zo kwetsbaar dat een thuis een dreigend huis worden kan.

Om kennis te kunnen maken met de ander of het andere is empathie een voorwaarde. Het kunnen ‘inwonen’ met onze waarneming en bewustzijn is in empathie essentieel. Zo voegen we op basis van de waarneming nieuwe betekenissen toe aan het bewustzijn en groeit onze kennis. In dit proces haalt ons lichaam ervaring naar zich toe. Dankzij verinnerlijking van de ervaring verandert langzaam maar zeker de kijkrichting.

Inwoning en geïntegreerde kennis

In het voortdurende proces van inwoning kijken we niet alleen van buiten naar binnen maar ook andersom. De laatstgenoemde situatie doet ons reiken naar iets nieuws. In plaats van denken over iets ontstaat een proces van het kennen vanuit iets. Die meerwaarde van de geïntegreerde kennis noemde filosoof Michael Polanyi de Gestalt.

Een thuisgevoel is, zoals uit het voorgaande blijkt, geen terugtrekkende beweging uit de wereld om ons heen. Het tegendeel is waar: het thuisgevoel is een startplaats van relaties die we in onze omgeving onderhouden. Zo kunnen we onze eigen ruimte waarderen en ontstaat een thuisleven dat we kunnen liefhebben waarmee onze veiligheid bevestigd wordt.

n_den_vreemde-300x226

Eigen zijn we van nature nooit

Terwijl we geworteld in cultuur zijn kunnen we nooit daarmee geheel samenvallen of alle betekenis daarvan kennen. Daaruit moet wel volgen dat onze eigenheid niet iets is dat we van nature hebben. Het is eerder de cultuur die bezit van ons neemt. Zo ontstaat een zekere eigen-andersheid waarmee we in essentie van onszelf vervreemd blijven.

Cultuur is een dynamiek. Die verandert altijd en is daarmee nooit een blauwdruk voor bepaald gedrag. Oordelen, en zeker snelle oordelen erop, zijn dan – zeker voor hulpverleners – niet passend.

Elke verandering in migratie en mobiliteit raakt ons altijd omdat die verandering een verrijking of een verlies kan inhouden. Zo verschuiven in elk mensenleven onze loyaliteiten en ontstaat per saldo een balans. Onze biografie blijven we op deze manier herschrijven. Jezelf thuis voelen en vreemd voelen zijn dus nimmer gefixeerd en uiterst beweeglijk.

Dynamiek geeft een engagement

De kern van migratie zit niet in de plaats van een verblijf maar in de dynamieken van de relaties van het individu tot de omgeving. In die ‘opstelling’ houdt het individu contact met de omgeving waarmee een engagement vormgegeven wordt. Dit gevoel van ‘erbij horen’ is het thuisgevoel. En zo is het mogelijk dat we door engagement ons thuisgevoel kunnen uitbreiden.

In de huidige samenleving groeien we met het idee op dat we strategisch moeten handelen om het te kunnen redden in onze maatschappijvorm. Tegelijk worden we opgevoed met de romantische gedachte dat liefde tussen mensen centraal staat. In het eerste geval staat de vraag centraal hoe we een ander kunnen gebruiken om iets te bereiken. In het tweede geval is de ander een doel in zichzelf. In die wanverhouding ontstaan pijn en trauma omdat liefde zich niet tot strategisch gedrag kan verhouden.

Het trauma berooft ons van identiteit omdat we vervreemd raken van wie we zijn of dachten te zijn. Uit nood wordt bij trauma het fysieke huis verlaten. In die verandering welkom zijn is niet vanzelfsprekend. Er ontstaat dikwijls een min of meer blijvende terugtrekking uit de omringende wereld. Van daaruit kan bij trauma wellicht langzaam en toch zeker gewerkt worden aan een nieuw engagement.

Literatuur

Sietske Dijkstra, Lia van Doorn (red.), ‘Thuis in den vreemde – Zoektocht naar verandering en houvast’, Uitgeverij Stili Novi, Utrecht, 2014

Dankzegging

Tsjerk Holtrop – ontwerp

Annotatie

Drs. Leander P. Tijdhof, ‘Engagement als een thuisgevoel’, https://haptonomiehaptotherapie.com/2019/03/25/engagement-als-een-thuisgevoel/, Stichting Kenniscentrum Haptonomie Hapsis Utrecht (25 maart 2019)

Categorieën:Geen categorie

Stichting Hapsis Utrecht