De spannende verschuiving naar de nieuwe waarden

Notities voor de bewegingswetenschappen naar aanleiding van ‘Een vorm van beschaving’ door Klaas van Egmond

Leestijd ruim 5 minuten

Voor de ecologische keerzijde van de ontwikkeling van de huidige economie is reeds lang gewaarschuwd. De wereld is met de westerse beschaving langzamerhand terechtgekomen in een crisis die zich behalve op ecologisch en financieel-economisch ook op sociaal gebied laat gelden. De maatschappelijke ontwikkeling is door gebrek aan duurzaamheid niet langer houdbaar.

Door Leander Tijdhof

In een duurzame vorm van beschaving wordt geprobeerd een middenweg te bewandelen in wat voor ieder van waarde is. Toch raken ontwikkelingen in een beschaving steeds in disbalans en worden eenzijdig. Omdat in deze tijd waarde-orientaties van mensen niet bij elkaar worden gehouden komt het niet tot een duurzame ontwikkeling. Het democratische systeem is blijkbaar daartoe niet in staat.

Problemen komen vergroot terug

Problemen worden in de huidige maatschappij met techniek opgelost maar keren vaak terug in een later stadium als veel grotere problemen. Langzaam maar zeker wordt onder druk van veel problemen het probleemoplossend vermogen steeds groter, zoals in ‘De Tovenaarsleerling’ van de Duitse schrijver en wetenschapper Johann Wolfgang von Goethe. In het werk van Goethe staat de leerling model voor de westerse mens die zichzelf nauwelijks begrijpt en toch tovert.

Geheel is ondergeschikt aan het deel

Onze postmoderne tijd heeft te maken met het accent op diversiteit waarin behalve religie ook wetenschap ter discussie staat. Solidariteit binnen bestaande diversiteit wordt steeds meer beperkt tot de eigen groep. Zo is bijvoorbeeld ‘fort Europa’ ontstaan. Het zijn ontwikkelingen die ervoor kunnen blijven zorgen dat het geheel aan het deel ondergeschikt blijft, zo haalt Klaas van Egmond de Britse schrijver Oscar Wilde aan die ondergeschiktheid van het geheel aan een deel beschreef als een vorm van decadentie.

Duurzaamheid is eerder afhankelijk van opvattingen van mensen dan van techniek. Onderzoek naar die opvattingen is er één van onderzoek naar waarden waaruit wereldbeelden volgen. Die wereldbeelden verschillen niet alleen tussen mensen. In de tijd veranderen wereldbeelden ook. Als wereldbeelden eenmaal op een rij zijn gebracht ontstaat inzicht in problemen ten aanzien van duurzaamheid en kunnen oplossingen volgen.

Verandering van wereldbeelden

De vraag is welke levenskwaliteit houdbaar zal zijn in onze tijd waarin de draagkracht van het fysieke milieu reeds is overschreden. De houdbaarheid van die kwaliteit heeft te maken met waaraan wordt gehecht en is dus een waardenpatroon. Er zal een nieuw waardenpatroon ontstaan dat een antwoord geeft op de vraag wat mensen als het goede leven zien.

Filosofe Martha Nussbaum en filosoof Amartya Sen hebben bedacht dat het niet zozeer gaat om de kwaliteit van het leven zelf bij een antwoord op die vraag. Bij een antwoord gaat het om het kunnen scheppen van mogelijkheden voor ontplooiing van een persoon die iets kan doen of zijn. De continueerbaarheid van deze mogelijkheden bepalen het duurzame karakter van een zekere levenskwaliteit.

Klaas van Egmond constateert dat ons mens- en wereldbeeld spoort met veel theoretische denkbeelden binnen de filosofie waarbij hij ook Emmanuel Levinas aanhaalt. Het grondpatroon van de denkbeelden heeft te maken met een tegenstelling tussen idealisme en materialisme enerzijds en individueel en collectief anderzijds. Idealisme is het geestelijke (boven, verticaal) en het materialisme behelst naast materie het zintuiglijke (onder, verticaal). Het individu staat voor het deel (rechts, horizontaal) en het collectief voor het geheel (links, horizontaal).

De mens functioneert als een burger van de vier werelden die met de kwadranten worden geschetst. De ene toestand roept daarmee een tegenovergestelde toestand op, zoals de filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel in zijn werk al aangaf met de termen these, antithese en synthese die daaruit als noodzakelijk bij ontwikkeling volgt. Daarop is de synthese het vertrekpunt, de these, van een nieuw dialectisch proces dat op die manier zich voortzet. Polariteiten in het model van Van Egmond dienen als these en antithese.

Wereldbeelden volgen zich op

Kijken we terug in onze geschiedenis tot zo’n tweeduizend jaar geleden dan lijken wereldbeelden zich tegen de klok in hebben opgevolgd. Linksboven bevindt zich uniforme religie, linksonder de uniforme wetenschap van het modernisme en rechtsonder bevindt zich het postmodernisme van vandaag de dag om terecht te komen bij de subjectieve en diverse beleving van geloof en gnostiek rechtsboven in het model. Gnostiek is afgeleid van ‘gnosis’ waarmee een weten ‘van binnenuit’ bedoeld wordt. Het model van Klaas van Egmond impliceert dat de menselijke geschiedenis zich herhaalt.

1001004007515984

Overigens zou het cyclische patroon van het model het patroon kunnen volgen van een spiraal. Dit kan te maken hebben met het idee van vandaag de dag dat de tijd steeds sneller gaat. De snelheid van de toename wordt in deze periode van de geschiedenis extreem vergroot, stelden de Maya’s eerder al vast. Dat de ontwikkeling in deze tijd culmineert in de draaikolk beschreef de Hongaarse filosoof Ervin László die het verschijnsel aanduidde als het ‘chaos-punt’.

De middelpuntvliedende krachten

In de diverse wereldbeelden verloopt elke maatschappelijke ontwikkeling eerst positief maar verwordt tot een karikatuur door wat Van Egmond ‘middelpuntvliedende krachten’ noemt. Het zijn krachten die worden versterkt waardoor elk wereldbeeld een overdrijving van zichzelf wordt. Als middelpuntvliedende krachten groter worden nemen kansen toe op catastrofes en menselijk leed.

Oorspronkelijk positieve elementen worden met middelpuntvliedende krachten veranderd tot negatieve elementen. In dit kantelpunt lijkt zich ook de huidige maatschappelijke ontwikkeling te bevinden. Omgekeerd kan het zo werken dat als middelpuntvliedende krachten worden afgezwakt en middelpuntzoekende krachten worden versterkt rampen vermeden kunnen worden. In het model zien we op deze manier de dialectiek van Hegel terug.

Bewustzijn over waardenpatroon is laag

Door de huidige stagnatie en complexiteit lijkt het onwaarschijnlijk dat uit de crises op ecologisch, sociaal, financieel en economisch terrein nog kan worden gegroeid. De oorzaak van deze crises liggen dieper. Die kan worden gezocht in een laag bewustzijn over het waardenpatroon. Opvattingen over wat van waarde is vliegen dezer dagen heen en weer. Die worden soms opeens uitvergroot. Er is een groot gebrek aan probleemoplossend vermogen om de ecologische crisis aan te kunnen. Een nieuwe vorm van beschaving zal door een weg van doelloosheid naar doelgerichtheid kunnen worden bepaald.

Literatuur

Klaas van Egmond, ‘Een vorm van beschaving’, Uitgeverij Christofoor, Zeist, 2013

Biografie

Klaas van Egmond is hoogleraar Geowetenschappen (in het bijzonder Milieukunde en Duurzaamheid) aan de Universiteit Utrecht.

Dankzegging aan

Publicist en haptotherapeut Wim Laumans